با سفال مند گناباد آشنا شویم: سفال از قدیمی ترین دست ساخته های انسان است… جمعه ۲۷ مهر ۹۷

با سفال مند گناباد آشنا شویم:

سفال از قدیمی ترین دست ساخته های انسان است که نه تنها مختص به ایرانیان بوده بلکه در نقاط مختلف جهان تهیه ظروف از گِل و ایجاد نقش و نگار بر آن مرسوم بوده است. اختراع چرخ سفالگری و پختن آن در کوره موجب شکوفایی این هنر و ظهور خلاقیت بیشتر شد.  نقوش بکار رفته در سفال ایرانی نشان دهنده فرهنگ، مذهب و باور و هوش سرشار این اقوام بوده و حالا این میراث کهن چند هزار ساله در روستایی از  توابع گناباد همچنان به رونق و شکوفایی خود باقی است. با هم سری به کارگاه سفالگری بزنیم و با سفال مند آشنا شویم.

سفال مند

 

در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش

دیدم دوهزار کوزه گویا و خموش

ناگاه یکی کوزه برآورد خروش

کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش

سفال مند

پیشینه سفالگری در مِند گناباد حداقل به سه هزار پیش باز می گردد. اما آنچه که اکنون به عنوان “سفال مند” معروف است از اواخر قرن یازدهم رواج یافته و از نظر طرح و نقش شباهت بسیاری به سفال میبد یزد و شهرضای اصفهان دارد. در سفال مند بیش از همه رنگ های شاد و طرح های سنتی است که موجب شهرت آن شده است.

سفال مند

مِند روستایی است که حدود چهار کیلومتر در شمال شرقی شهرستان گناباد واقع شده است. پیشه اهالی این روستا سفالگری  است و البته عده ای هم به شغل کشاورزی سنتی اشتغال دارند. عبور یک قنات تاریخی به نام “خداآفرید” خود قدمت این روستا را نشان می دهد اما آنچه بیش از همه  رونق و اعتبار روستای مِند را موجب شده، پیشه سفالگری است.

آب مورد نیاز روستا از همان قنات و تعدادی چاه نیمه عمیق تامین می شود و عمده محصولات کشاورزی آن پنبه، زعفران و باغات میوه ای همچون انار است. عده ای هم در کنار کشاورزی به دامداری اشتغال دارند و دام اصلی آن ها گاو است.

سفال مند

مِند تنها مرکز سفالگری در شرق کشور است. سفالگری در مِند به دو شیوه سفال جسمی و سفال چینی انجام می شود. در سفالگری جسمی، خاک رس خمیرمایه اصلی کار را تشکیل می دهد، وجود این خاک در پشتِ بندهای گناباد که دستاورد سیلابها است اهالی را برآن داشته که از طبیعت و عناصر آن برای نمایش ذوق و هنر خود استفاده کنند. این خاک نرم است و به رنگ سرخ می نماید و می توان آن را به خوبی ورز داد و در ساخت ظروف استفاده کرد.

قبل از آن که سفالِ جسمی مِند لعاب بخورد رنگ سرخی دارد، اما بعد از لعاب می توان آن را به رنگ های مختلفی درآورد و از آن جا که استحکام این سفال زیاد است می توان از آن در تهیه ظروف بزرگ و پر مصرف، استفاده کرد.

در تهیه سفال چینی از پودر سنگ سفید و گل سرشور استفاده می شود که ترکیب این دو با آب گل سفیدرنگی را به وجود می آورد که اهالی مِند به آن “چینی” می گویند و از آنجا که تهیه خاک و به عمل آوردن این نوع سفال، کاری پر هزینه و پر زحمت است و وقت زیادی باید صرف آن شود، از این نوع گِل در تهیه ظروف کوچک و زینتی استفاده می شود.

این نوع سفال قبل از لعاب خوردن به رنگ سفید متمایل به کاهی است و پوششی سفید رنگ بر روی آن زده می شود تا طرح و نقش های بعدی بر آن نقش بندد.

سفال مند

آنچه بیش از همه در سفال مند خودنمایی می کند عناصری است که از طبیعت الهام گرفته می شود؛ این عناصر می تواند از نقوش انسانی باشد تا حیوانات، گیاهان و یا اشکال هندسی که عموما ریشه در باورهای کهن این سرزمین ۵۰۰۰ ساله دارد. خورشید، پرنده، پروانه، ماهی، گل، برگ، نقوش اسلیمی که بر سفال مند نقش بسته می شود هر یک در فرهنگ این سرزمین، معنا و مفهومی دارد.

ابزاری که در ساخت سفال بکار می رود شامل چرخ، رنده،

ماله، بونه و دستگاه گِل ساز است که هر کدام کاربرد

مخصوص به خود را دارد. از رنده و ماله برای صاف کردن

درون و بیرون ظروف استفاده می کنند و از بونه برای انتقال سفال؛

دستگاه گِل ساز هم ابزاری است که در سالهای اخیر استفاده می شود و سرعت کار را بالا می برد.

سفال مند

نقاشی روی سفال سابقه ای بسیار طولانی دارد. این نقوش

برخی آیینی هستند و از باورهای مردم می آیند و برخی

از طبیعت و شرایط زندگی الهام گرفته شده اند. نقوش انسانی

معمولا به صورت زنی در چهره خورشید که خطوطی مانند

شعاع خورشید دورتادور آن را گرفته اند، دیده می شود که

این نقوش از مهمترین نقش ها در سفال مند است. نقوش حیوانی

نیز در شکل و شمایل مرغ، ماهی، گل و پروانه هستند که بیشتر

با رنگ های زرد و قرمز نقش بسته اند. از نقوش هندسی

نیز در نقاشی بر روی سفال مند بسیار دیده می شود.

سفال مند

سفالگری مهمترین پیشه اهالی روستای مِند و صنایع دستی

ارزشمند شهرستان گناباد است که هم زینت بخش خانه هاست

و هم تامین معیشت اهالی روستای مِند. اگر روزگاری گذرتان

به مِند افتاد از بازدید از کارگاه های سفالگری مند غافل نشوید

و یادتان باشد با خرید از جامعه محلی به رشد و شکوفایی

این سرزمین پنج هزار ساله ارج نهاده اید.

 


زهره خسروی – ۲۶ مهر ۹۷

۲+

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

0 دیدگاه