یلدا از راه می رسد پاییز بار و بندیلش را می بندد و دست روزهای… پنجشنبه ۲۹ آذر ۹۷

یلدا از راه می رسد

پاییز بار و بندیلش را می بندد و دست روزهای بارانی اش را می گیرد که کوچ کند هرچند، چندسالی می شود که روزهای پاییزی، آسمان از ته دل نباریده؛ شاید بغضی در گلویش گره خورده باشد، اما همچنان آماده رفتن است چمدانش پر است از برگهای زرد و نارنجی؛ همان برگهایی که وقتی بر شاخه درختان نشسته اند پاییز را پادشاه فصلها می کنند. پاییز می رود و ننه سرما دست دخترش یلدا را گرفته و آرام آرام قدم برمیدارد تا آغازگر زمستان با شکوه باشد و ما سالهاست که به یمن آمدنش اولین شب زمستان را جشن می گیریم. این رسمی است که از پیشینیان به ما ارث رسیده و حالا پس از سالها ما ایرانیان، وارثان شب یلدا، از هر شهر و دیاری و با هر قومیتی این شب با شکوه را جشن می گیریم و آیین گذشتگانمان را زنده نگه می داریم. به بهانه این شب زیبا به چند شهر کشور عزیزمان سفر می کنیم تا جدا از حافظ خوانی و رسم زیبای تفال به دیوان او و دور هم جمع شدن با آیین ویژه شب یلدا در این شهرها آشنا شویم.

شب یلدا

شب یلدا در کهگیلویه و بویراحمد

متیل (داستان افسانه ای) شنیدن از زبان مادربزرگ آن هم زیر کرسی وقتی که همه افراد خانواده دور هم جمع

می شوند حال و هوای خاص خودش را دارد؛ این رسم از سالهای دور بین مردم کهگیلویه و بویر احمد رایج

بوده است. شام شب یلدا معمولاً غذاهای سنتی مانند آش کارده، شله بادام و شله ماش است که البته در سالهای

اخیر به غذاهایی مانند کباب و غذاهای امروزی تغییر شکل پیدا کرده است. همچنین در این شب به نیت بارش

برف و سفیدی زمستان آش‌های محلی مثل شیربرنج و یا دووا (آش دوغ) در تشت‌های بزرگ می‌پزند. پذیرایی

از مهمانان هم با آجیل‌های محلی مانند کلخنگ، مغز بنه، گندم برشته، کنجد بو داده، انجیر و مویز خشک انجام می‌ گیرد.

شب یلدا

شب یلدا در گیلان

هندوانه، آب ازگیل یا آب کونوس، برشته برنج و سه میوه محلی پرتقال، گلابی محلی به نام «خوج» و لیمو از تنقلات

ویژه شب یلدای گیلانی هاست. اما از رسم با مزه ای به نام فال هندانه پوس

برایتان بگوییم که میان مردم و جوانان دم بخت گیلانی رایج است:

برای گرفتن این فال، هندوانه را به چهار قسمت طولی تقسیم می‌کنند و هر چهار پوست را به پشت سر خود می‌اندازند.

در این میان، چهار حالت پیش می‌آید، اگر دو قاچ هندوانه، سفید و دو قاچ، سبز باشد، به معنای حد وسط بودن برای

نیت شخص است. اگر سه قاچ سبز و یک قاچ سفید بیفتد، نیت آن خوب است، اگر سه قاچ سفید و یک قاچ سبز باشد،

نیت بد است. اگر هر چهار قاچ سبز باشد، به معنای خیلی خوب و اگر هر چهار قاچ سفید باشد، به معنای خیلی بد است.

شب یلدا

شب یلدا در فارس

مردم استان فارس در شب چله دور هم جمع می شوند و در کنار هم از هم صحبتی و خوردن میوه و آجیل های

مخصوص که از انجیر، قصبک، خرک، برنجک تشکیل شده لذت می برند. یکی از مراسم رایج در این شب بین

خانم های شیرازی گرفتن فال کوزه است؛ در این شب خانم ها نشانه خاصی را در کوزه می اندازند و یک دختر

بچه می آید و نشانه ای را از داخل کوزه خارج می کند سپس  فردی به صورت فال شعری از حافظ می خواند.

هر کس از شعری که برایش خوانده شده متوجه فالش می شود.

شب یلدا در خراسان جنوبی

یکی از آیین‌های ویژه شب یلدا در استان خراسان جنوبی مراسم کف زدن است. در این مراسم ریشه گیاهی به نام

چوبک را که مردم خراسان جنوبی به آن «بیخ» میگویند، در آب خیس کرده و پس از چند بار جوشاندن،

در یک تغار (ظرف سفالی بزرگ) می‌ریزند . سپس جوانترها و مردهای فامیل با چوب‌های نازک درخت انار

این مایع را آنقدر هم می‌زنند تا به کف تبدیل شود و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد. کف آماده شده

را با شیره مخلوط می کنند و سپس آن را با مغز گردو و پسته تزئین می کنند.

شب یلدا

شب یلدا در خراسان شمالی

یکی دیگر از سنت‌های کهن شب یلدا که در بسیاری از شهرهای

ایران برگزار می شود چله بردن برای عروس است،

در خراسان شمالی هم با فرا رسیدن شب چله مردهای جوان

طبق‌ های آراسته میوه ، شیرینی و کله ‌قند تزیین شده

را به رسم هدیه به خانه عروس جوان می‌برند. خانواده دختر نیز

به پاس قدردانی لباس‌ و یا پارچه‌ ای را برای خانواده

داماد، در سینی خالی شده هدایا می‌گذارند. اگر قبل از شب چله

برف باریده باشد برخی از مردم شهر و روستا در این

شب با خوردن برف شیره، کام خود را با معجونی از بارش زمستانی،

شیرین می کنند. همچنین بزرگترها با حلوا قلقلی

(مخلوطی از مغز گردو ، بادام ، کنجد و دیگر دانه‌های روغنی که در

شیره انگور خوابانده شده) از کوچکترها پذیرایی می‌کنند.

شب یلدا

شب یلدا در زنجان

چند شب مانده به شب چله بازار دست فروشان و بازارمیوه و تره بار

کاملا داغ داغ می شود. مردم زنجان کدوتنبل ها

و چغندرهای سرخ را برای این شب تهیه می کنند. شب چره که شامل

گردو، کشمش، توت وگندم بوداده ولوبیای خشک

است اصلی ترین آجیل شب یلدا در زنجان به حساب می آید. درسالهای

گذشته مادربزرگها جورابها ودستکش ها و کلاههای

رنگین که باپشم گوسفند تهیه می شد را در شب چله به نوه ها، عروس ها،

دامادها و میهمانان هدیه می کردند واین روزها

هم دادن پول ودست بافت هایی که برای نوه ها آماده شده همچنان ادامه دارد.

شب یلدا

شب یلدا در همدان

همدانی ها در شب یلدا فالی  با نام فال سوزن می گیرند؛ به این

ترتیب که همه دور تا دور اتاق می نشینند و پیرزنی

به طور پیاپی شعر می خواند. دختر بچه ای پس از اتمام هر شعر

بر یک پارچه نبریده و آب ندیده سوزن می زند

و مهمان ها بنا به ترتیبی که نشسته اند شعرهای پیرزن را فال خود

می دانند. همچنین در مناطق دیگر همدان تنقلاتی

که مناسب با آب و هوای آن منطقه است در این شب خورده می شود.

در تویسرکان و ملایر، گردو و کشمش و مویز

نیز خورده می شود که از معمولترین خوراکی های موجود در این شهرهاست.

شب یلدا

شب یلدا در طالقان

یکی از رسوم زیبا و جالب مردم طالقان در این شب مراسم درجی

سران و شال‌ اندازی است که به عنوان میراث

ناملموس و یا معنوی ثبت ملی شده است. در این رسم جالب

جوانان ده در شب چله به پشت بام خانه رفته و از

سوراخ روی بام که به آن درجی می گویند شالی پشمی را که

به آن کیسه‌ای‌ بسته شده است را به پایین می‌فرستند

و اهل خانه وقتی متوجه آن شدند، در آن کیسه میوه و دیگر

تنقلات ریخته و جوانان شال را بالا کشیده و وسایل

داخل کیسه را بین خود تقسیم می کنند. از بازیهایی که مردم

طالقان در شب چله انجام می‌دهند، انگشتر بازی

و گدره بازی است که مردم با شور و حال خاصی آن را انجام

می‌دهند.خواندن اشعار محلی به همراه نی زدن

از دیگر آیین ها مردم طالقان در شب چله است.

شب یلدا

شب یلدا در لرستان

این شب در میان مردم مناطق لر و لر نشین به «شو اول قاره» معروف است. شب نشینی، دید و بازدید

اقوام، فال چهل سرو، فال حافظ، پختن غذاهای خاص این شب، دراز کردن شال یا چادری از پشت بام

همسایه برای دریافت آجیل و میوه از سوی دیگر همسایگان از جمله مراسمی است که در این مناطق برگزار

می شود. هنگام انداختن شال شعری با مضمون زیر خوانده می شود:

چٍلّه بُونی تو بَچو ، وایَک ریمون لُو بوم (طناب بندازید بچه ها باهم بریم لب بام)
 دُر بَکیم گلونی مو ، کشمش بونن دش سی مون (آویزون کنیم روسری هامون رو تا کشمش بریزند توش برامون)
امشو اوّل قاهاره، خیر دٍ حونَت بَواره (امشب اول زمستان (شب یلداست) خیر به خونت بباره)
نون و پنیر و شیره، کیخا حونَت نمیره (نون و پنیر و شیره سرپرست خونت نمیره)
امشو اوّل قاهاره، کَت و گلونی وِه هاره (امشب شب یلداست شال و روسری آویزونه)
 نم نم بارو می باره، صاحو خونه بیاره، کرمش بیشماره (باران نم نم می بارد، صاحبخانه بیدار است، کَرَمش بی شمار است)
*****

از آیین های ویژه شب یلدا در چند شهر مختلف ایران سخن گفتیم هرچند امروزه بسیاری از این آیین ها منسوخ

و به دست فراموشی سپرده شده است اما امیدواریم یادآوری آن بتواند به احیای این آیینهای کهن کمک کند.

شاید زمستان امسال تهیه میوه، آجیل، شیرینی و شام از توان بسیاری از خانواده‌ها خارج باشد اما یلدا را باید

زنده نگاه داشت با یک دور همی ساده و حتی یلدا می تواند بهانه ای باشد تا مانند گذشته به کسانی که محتاجند

سری بزنیم و در این سرمای زمستانی مایه دلگرمی آنها باشیم.

 

 


گردآوری: راضیه احمدی | ۲۹ آذر ۹۷ | اراول

 

 

۱+

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

0 دیدگاه