معرفی مدرسه غیاثیه خرگرد: مدرسه غیاثیه خَرگِرد (خَرجِرد) دیر زمانی از مهمترین مدارس دانشگاهی کشور… چهارشنبه ۱۸ مهر ۹۷

معرفی مدرسه غیاثیه خرگرد:

مدرسه غیاثیه خَرگِرد (خَرجِرد) دیر زمانی از مهمترین مدارس دانشگاهی کشور بود. این مدرسه از حیث هنر معماری به سبک مسجد-مدرسه ها ساخته شده و از شاهکارهای دوره تیموری است. شاید بتوان آن را هم‌سنگ بنای دیگر تیموری یعنی مسجد گوهرشاد دانست. مهم تر آنکه مدرسه غیاثیه آخرین بنای با عظمت این سلسله‌ی هنردوست قلمداد می شود. بنای تاریخی خرگرد توجه بسیاری از محققان و ایران شناسان غربی را به خود جلب کرده و کتاب ها و مقالات فارسی و خارجی فراوانی درباره اهمیت علمی و هنری آن نگاشته شده است. مجله گردشگری اراول خوش اقبال است که امروز به معرفی این بنا می پردازد. با ما همراه باشید.

مدرسه غیاثیه خرگرد

اول بهتر است معنای خَرگِرد را برایتان شرح کنیم چون شاید تا به حال اسم آن را نشنیده باشید. «خر» به معنای خورشید است و چون این نواحی مکان طلوع خورشید بوده اینگونه نامگذاری شده است. برخی نیز خرگرد را مخفف خردگرد یا خردمندگرد دانسته‌اند به معنای مکانی که خردمندان و دانشمندان در آن گرد می‌ آمده اند.

اما برای آشنایی با مدرسه غیاثیه خَرگِرد باید ابتدا گذری به مسجد گوهرشاد در حرم امام رضا (ع) داشته باشیم چون هر دو، بناهایی تیموری و از شاهکارهای زمان شاهرخ، پادشاه هنردوست این سلسله هستند. از دیگر آثار دوره تیموری مسجد کبود تبریز است که تزئیناتی مشابه دارد. سبک معماری این دو بنا از گنبد و گلدسته تا صحن و ایوان شباهت های زیادی دارد. با این حال مدرسه غیاثیه به گفته استاد دانشگاه آمریکایی قاهره: «سالم‌ترین مدرسه به جا مانده در دوره تیموری در جهان و یکی از زیباترین مدارس تاریخی» است. این مدرسه در شهر قدیم و روستای فعلی خرگرد واقع در شهرستان خواف خراسان رضوی است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

بانی مدرسه غیاثیه خرگرد:

شاهرخ تیموری همچون پدرش تیمور همواره از هنرمندان و معماران، حمایت می‌كرد و در این راه هزینه های زیادی صرف می کرد. او وزیر هنردوستی داشت که متولد روستای غیاثیه بود؛ غیاث‌الدین پیراحمدخوافی در طول سلطنت ۴۰ ساله شاهرخ وزیر او ماند و با خدماتش برای خراسانیان افتخار آفرید. بر گوشه ایوان ورودی مدرسه غیاثیه نام او به یادگار مانده است. آنجا نوشته شده: «به سرپرستی بنده‌ی حقیر خواجه پیر احمد ریحان». پیر احمد دستور ساخت این مدرسه را به معمار معروف تیموری، قوام الدین شیرازی و برادرش غیاث الدین داد. این معماران شیرازی همان کسانی اند که ساخت مسجد گوهرشاد نیز از افتخارات آن هاست.  زمان ساخت مدرسه غیاثیه قرن نهم هجری در سال های ۸۴۲ تا ۸۴۷ هجری بوده است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

اهمیت علمی مدرسه غیاثیه خرگرد:

این مدرسه از مهمترین و زیباترین بناهای شرقی ایران و منطقه خراسان است. زیبایی و استحکام بنا به گونه‌ای است که انتظار می‌ رفته قرن ها مرکز پر جنب و جوش تعلیم و تربیت باشد اما شرایط خاص آن روزگار مجال چنین مرکزیتی را به غیاثیه نداده است. علت اینکه غیاثیه زود مرکزیت علمی خود را از دست داده این بوده که این مدرسه را تیموریانی که سنی بوده اند احداث کرده اند و بعد از ۶۰ سال که حکومت شیعه صفوی قدرت را به دست گرفت، شاه اسماعیل متوجه خراسان شد و مدارس اهل سنت را تعطیل کرد.

مدرسه غیاثیه خرگرد

این مدارس در گذشته حکم دانشگاه را داشته اند. در آن ها معمولا علوم مختلف رایج در آن زمان تدریس می شد و مثل مدارس علمیه کنونی، طالبان علم در همانجا حجره هایی برای سکونت داشتند. این سبک مدرسه سازی از زمان وزیر دانشمند دیگری به نام خواجه نظام الملک در دوره سلجوقی شروع شده بود. حتی گفته اند غیاثیه خرگرد هم پیشتر یک نظامیه بوده و در دروه تیموری بر روی همان نظامیه مدرسه ای دیگر برای طالبان علم احداث شده است. اگر چنین باشد نشان می دهد که منطقه خرگرد از قرن پنجم هجری اهمیت علمی داشته است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

معماری مدرسه غیاثیه خرگرد:

بنای غیاثیه چهار ایوانی است. چهار ایوانی یعنی صحنی چهارگوش و بدون سقف که در چهار طرف خود از ایوان هایی برخوردار است. معمولا حیاط های چهارایوانی یک ایوان قبله دارند که هنگام نماز، امام جماعت در محراب آن رو به قبله می ایستد. ایوان قبله از سایر ایوان ها بزرگ تر و با ابهت تر است. این ویژگی در مساجد و مدارس چهارایوانی مشترک بود.

مدرسه غیاثیه خرگرد

اطراف حیاط مدرسه غیاثیه ۳۲ حجره برای استفاده طلاب در دو طبقه ساخته شده است. در دو طرف در ورودی نیز یک مدرسه و یک مسجد احداث شده است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

پلان مدرسه غیاثیه مستطیلی در ابعاد ۴۴ در ۵۶ متر است. کتیبه ‌ای با خط‌ نسخ بر ایوان قبله نوشته شده که نام معماران و تاریخ بنا در آن آمده است. این نوع کتیبه ها همواره مورد توجه محققان غربی بوده و از روی آن ها نسخه برداری شده است.  از شبستان سمت راست برای مسجد و شبستان سمت چپ برای اتاق استادان استفاده می‌شده است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

تزئینات بنا:

مهم ترین ویژگی مدرسه غیاثیه استفاده گسترده از کاشی معرق برای پوشش دیوارهاست

و از این لحاظ که شباهتش به مسجد گوهرشاد را نشان می دهد

در زمره شاهکارهای قرن نهم هجری به شمار می رود.

کاشی معرق، خود از مهمترین عناصر تزئینی است

که در کمتر ابنیه ای به کار می رفته است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

در اینجا برای نخستین بار سطوح بزرگ با کاشی ‌کاری معرق و معقلی تزئین شده است.

رنگ لعاب کاشی‌ها اغلب فیروزه‌ای یا آبی‌ سیر بوده

ولی برخلاف مسجد گوهرشاد تزئینات آجری بر کاشی کاری ها غلبه دارد.

مدرسه غیاثیه خرگرد

تزئینات مدرسه با کاشی‌های آبی و کبود و سنگ مرمر است.

نمای خارجی مدرسه کاشی کاری است. دو برج تزئینی در ضلع شمالی احداث شده

که تزئینات سنگ مرمر و کاشی آن از بین رفته است.

بخش انتهای ایوان‌ها، با مقرنس‌ و قاب گچی نقاشی شده

و روی دیوارها و زیر طاق‌ها با آجر و كاشی تزئین شده است.

كاشی‌ها طرح هایی گیاهی دارند؛

مثل گل، برگ، و طرح های اسلیمی.

مدرسه غیاثیه خرگرد

مرمت مدرسه:

پس از زلزله های پر شماری که این منطقه از خراسان را لرزانده است

طبیعی است که این مدرسه نیز آسیب های زیادی دیده باشد.

علاوه بر آن بادهای تند و فرسایشی این منطقه، و درگیری های

داخلی و خارجی  مثل حمله روس ها به این بنا آسیب هایی زده

ولی خوشبختانه چندان جدی نبوده که نتواند تعمیر و مرمت شود.

 


نویسنده: عفیفه خدنگی –  ۱۷ مهر ۹۷

۰

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

0 دیدگاه