حرم امام رضا (ع) حرم امام رضا که در کشور ما به حرم رضوی و… یکشنبه ۳۱ تیر ۹۷

حرم امام رضا (ع)

حرم امام رضا که در کشور ما به حرم رضوی و گاهی حرم ثامن الحجج نیز معروف است،

مدفن حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام است. وجود این بارگاه در مشهد این شهر را به قطب گردشگری

زیارتی جهان اسلام تبدیل کرده و از همین جهت مشهد یکی از توریستی ترین شهرهای ایران به شمار می رود.

حرم

مجموعه حرم رضوی که دلیل اصلی اهمیت و اعتبار شهر مشهد در بعد گردشگری است،

ترکیب بی نظیری از معماری و هنر است. وجود مساجد، رواق ها، صحن ها، موزه ها، کتابخانه و مهمان سرای حضرت،

مجموعه بی نظیری را به وجود آورده که علاوه بر گردشگران مسلمان و شیعه که از سراسر ایران

و از کشورهای مسلمان نشین برای زیارت به این شهر مشرف می شوند، صدها گردشگر

غیر مسلمان نیز از این شهر و از این بارگاه بازدید می کنند.

مجموعه حرم امام رضا نمونه های ارزشمندی از  سبک معماری اسلامی را در دل خود جای داده است.

بخش هایی از این مجموعه به لحاظ قدمت به سال ۶۱۰ هجری قمری می رسند اما بیشترین ساخت و ساز

در مجموعه حرم به دوران صفویه و به ویژه شاه طهماسب صفوی باز می گردد.

واقعه شهادت حضرت علی بن موسی الرضا که هشتمین امام از خاندان امامت است در شهر طوس و در روستایی

به نام سناباد اتفاق افتاد. وی به دست مامون، خلیفه عباسی به شهادت رسید و در بالای سر خلیفه فقید عباسی،

هارون الرشید دفن شد و از آن پس مدفن وی، مشهد نامیده شد، یعنی محل شهادت.

حرم

ایجاد بنای اولیه حرم و تزئینات آن را به ابن بابویه، محمد بن عبدالرزاق طوسی

و امیر حمویه از امرای سامانی نسبت می دهند؛ در زمان دیلمیان نیز تعمیراتی صورت گرفت

و تزئیناتی به آن اضافه شد؛ در دوران غزنوی قبه حرم به دست سبکتکین غزنوی

ویران شد اما پسرش محمود غزنوی بنای حرم را از نو ساخت و عمارتی زیبا بر آن بنا کرد

که آن بنا به “مسجد بالاسر” شهرت یافت؛ در قرن های ششم و هفتم هجری قمری،

سلجوقیان تعمیرات بسیاری در حرم رضوی انجام دادند که از آن جمله می توان

به ازاره گنبدخانه حرم اشاره کرد که با کاشی های ممتاز زرین فام موسوم به “کاشی سنجری” تزئین شد

که هنوز هم در روضه منوره موجود است.

در اوایل قرن هفتم هجری قمری، ازاره های گنبدخانه حرم بار دیگر با کاشی های سنجری تزئین شد که کتیبه آن موجود است

و تزئین آن را به سال ۶۱۲ هجری قمری نسبت می دهد؛ به سال ۶۱۸ هجری قمری حمله مغول ها به این شهر،

قتل عام مردم و ویرانی کامل شهر و غارت اموال موجود در حرم رضوی را در پی داشت اما مغول ها به بنای حرم آسیبی

نزدند چرا که کتیبه های نصب شده در سال ۶۱۲ هجری قمری که قبل از حمله مغول ها به مشهد بوده،

هنوز در حرم رضوی پا بر جا است.

در زمان ایلخانیان، حرم بار دیگر مرمت شد و در زمان تیموریان توسعه اطراف حرم رضوی آغاز شد به طوری که

ساخت بنای ارزشمند مسجد گوهرشاد، دو رواق دارالحفاظ و دارالسیاده، مدرسه پریزاد، مدرسه دودر را به این دوران نسبت می دهند.

دوران صفویه دوران اوج شکوه بناهای مذهبی در ایران بود.

مذهب شیعه در این دروان به عنوان مذهب رسمی ایران اعلام شد

و شاهان صفوی در پی توسعه بناهای مذهبی بر آمدند. شاه طهماسب اولین ضریح را به بارگام امام هشتم اعطا کرد

و کار بازسازی و تزئین و طلاکاری گلدسته های حرم را در پیش گرفت. شاه عباس صفوی کار ساخت “صحن عتیق” را که اکنون

به “صحن انقلاب” شهرت دارد آغاز کرد و رواق های دارالفیض و توحیدخانه و رواق گنبد حاتم خانی و گنبد الله وردی خان

و شیخ بهاء الدین را به بافت حرم افزود و کار طلاکاری گنبد را در پیش گرفت. او به توسعه حرم پرداخت و غرفه ها

و سردرها و ایوان های دیگری به آن اضافه کرد. می گویند پیشوند “مشهدی” از همان دوران به اسم هر زائری که

به زیارت آستان امام هشتم می آمد، اضافه شده است.

حرم

شاه عباس از پایتخت ایران که اصفهان بود عازم خراسان شد و طلاکاری گنبد حرم امام رضا را انجام داد

و کتیبه ای با زمینه لاجوردی به  آن افزود که متن آن به این شرح است:

بسم الله الرحمن الرحیم من عظائم توفیقات الله سبحانه ان وفق السلطان الاعظم مولى ملوک العرب و العجم صاحب النسب الطاهر النبوی و الحسب الباهر العلوی تراب اقدام خدام هذه الروضة المنورة الملاکوتیة مروّج آثار اجداده المعصومین السلطان ابن السلطان ابوالمظفر شاه عباس الموسوی الصفوی بهادرخان. فاستسعد بالمجیء ماشیاّ على قدمیه من دارالسلطنة اصفهان الى زیارة هذا الحرم الاشرف و قد تشرّف بزینة هذه القبة من خلّص ماله فی سنة الف و عشر و تمّ فی سنة الف و ستةعشر.

و ترجمه آن از این قرار است:

به نام خداوند بخشنده مهربان، از بزرگترین توفیقات خداوند این بود که سلطان اعظم و مولایِ پادشاهان عرب و عجم و دارنده نسب پاک نبوی و افتخار درخشان علوی، خاک پای خادمان این روضه نورانی ملکوتی و رواج دهنده آثار پدران معصومش یعنی سلطان فرزند سلطان شاه عباس موسوی صفوی بهادرخان افتخار یافت که با پای پیاده از پایتخت اصفهان به زیارت این حرم شریف بیاید و از خالص ترین اموالش این گنبد را به طلا آذین کند که در سال ۱۰۱۰ هجری قمری آغاز شد و در ۱۰۱۶ به پایان رسید.

حرم

در دوران افشاریه، ایوان صحن تیموری به دستور نادرشاه طلاکاری شد و گلدسته ای بر بلندای ایوان جنوبی صحن عتیق ساخته

و همراه با آن طلاکاری شد و سنگاب یکپارچه ای از جنس مرمر مرغوب از هرات به مشهد آورده شد و در صحن عتیق قرار گرفت

که تا  سه کر آب را در خود جای می دهد و بعدها شخصی به نام اسماعیل خان، پوششی هشت ضلعی همراه با گنبدی بر آن ساخت

و آن را طلاکاری کرد.

در دوران قاجار رواق دارالضیافه و سومین ضریح حرم ساخته شد و “صحن نو” به دستور ناصرالدین شاه بنا گردید

و ایوان غربی آن طلاکاری شد که اکنون به صحن آزادی شهرت دارد. در دوران پهلوی خشت های طلایی گنبد به دستور استاندار

وقت خراسان با آب طلا رنگ آمیزی شد و کاربری بناهای مجاور حرم تغییر کرد

و به عنوان بخش های از حرم برای زائران مورد استفاده قرار گرفت.

پس از انقلاب نیز کار بازسازی و توسعه حرم به طور جدی دنبال شد.

صحن جمهوری اسلامی، جامع رضوی، هدایت

و کوثر و رواق امام خمینی در این دوران به مجموعه حرم اضافه شد.

حرم

بخش های مختلف حرم رضوی

آن قسمت از حرم که مدفن حضرت رضا (ع) است “روضه منوره” نام دارد.

فضایی مربع شکل که بخشی از آن را ضریح تشکیل می دهد

و از طریق چهار صفه به بخش های دیگر منتهی می شود  و فضای اطراف گنبدخانه مزین به کاشی های سنجری

و کتیبه هایی از آیات قرآنی است. صندوق های قبلی حرم و چهار ضریح قبلی در حال حاضر در موزه آستان قدس رضوی

نگهداری می شود و ضریح فعلی که طرح آن از استاد محمود فرشچیان است اکنون بر مدفن حضرت رضا قرار دارد.

مسجد بالاسر

این مسجد در غرب روضه منوره قرار دارد و بعد از خود روضه، کهن ترین بخش حرم است.

ساخت آن به دوران غزنویان باز می گردد و در بخش جنوبی آن محرابی از کاشی معرق ساخته شده

که ساخت آن را به سال ۱۳۶۳ هجری قمری نسبت می دهند.

سرداب

کف حرم در قسمت مدفن در گذشته حدود دو متر گودتر از سطح اطراف بود.

بعدها بر اثر توسعه حرم و بالا آمدن سطوح اطراف، سردابی در محل تدفین

حضرت رضا به وجود آمد. گفته می شود اصل مرقد شریف در سرداب و زیر مرقد کنونی قرار دارد.

گنبد و مناره ها

گنبد حرم از نوع گنبدهای دو پوش است. پوشش درونی که از داخل روضه منوره دیده می شود و به آن قبه می گویند

و پوشش دوم بالای آن قرار دارد و به آن گنبد می گویند. فضایی خالی به ارتفاع ۱۳ متر در میان پوشش

داخلی و خارجی خالی وجود دارد.  مناره ها  نیز که از مهمترین نمادهای معماری اسلامی هستند

و در گذشته نقش مهمی به عنوان برج های راهنما برای زائران و جهانگردان داشته اند.

یکی در جنوب صحن عتیق و نزدیک به گنبد طلا قرار دارد و آن دیگری در مقابل و به قرینه آن،

در شمال صحن عتیق و بالای ایوان عباسی.

هر دو با روکش طلا تزئین شده اند و حدود ۴۰ متر ارتفاع دارند. مناره کنار گنبد قدمت طولانی تری دارد

و همزمان با ساخت گنبد و در اوایل قرن ششم ساخته شده است اما مناره دوم در زمان نادر شاه ساخته شده

و بر روی هر دو کتیبه ای با ذکر صلوات بر پیامبر و امامان نوشته شده است.

مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد از برجسته ترین آثار معماری دوران تیموری است. شش قرن قدمت و پایداری خود گواه ارزشمند بودن آن است.

این گنجینه هنری و معماری گران بها از طرف شمال به دو رواق تاریخی دارالسیاده

و دارحفاظ و از سمت جنوب به صحن قدس و از شرق و غرب به رواق امام خمینی

و بست شیخ بهایی مشرف می گردد. بانی آن گوهرشاد آغا همسر شاهرخ میرزا فرزند امیر

تیمور گورکانی است و نام وی بر روی سه کتیبه به خط ثلث و رنگ زرد نوشته شده است.

معماری این گنجینه ارزشمند را قوام الدین شیرازی انجام داده است. این بنا از جمله مساجد چهار ایوانی است.

ایوان های این مسجد به صورت قرینه ساخته شده اند و مزین به هنر مقرنس و معرق کاری هستند.

ایوان جنوبی آن که به “ایوان مقصوره” شهرت دارد دارای طاقی عظیم بر سر در آن و مزین به هنر کاشیکاری است.

محرابی از سنگ مرمر در ضلع جنوبی آن قرار دارد و منبر بلندی در مرکز ایوان  که منصوب به حضرت صاحب الزمان است.

این منبر که به دستور فتح علی شاه قاجار ساخته شده است نمونه ای بی مانند از هنر منبت کاری است.

حرم

صحن ها و رواق ها

صحن به فضایی باز گفته می شود که از چهار سو به رواق ها و ایوان ها منتهی است. صحن عتیق، قدیمی ترین صحن حرم است

که امروز به صحن انقلاب معروف است. پس از صحن آزادی که در گذشته به آن “صحن نو” می گفتند

به لحاظ قدمت تاریخی بیشترین اعتبار را دارد. صحن جمهوری اسلامی و قدس پس از انقلاب به مجموعه بارگاه رضوی

اضافه شد و صحن های جامع رضوی، غدیر، کوثر و هدایت نیز در سال های اخیر.

رواق نیز به فضایی مسقف گفته می شود. رواق امام خمینی بزرگترین رواق بارگاه رضوی است:

ده ها رواق دیگر نیز که هر کدام نامی دارد در گوشه و کنار حرم تعبیه شده اند

که محل عبادت و راز و نیاز زائران است.

موزه ها

مجموعه موزه های آستان قدس رضوی گنجینه بی نظیری از اشیاء ارزشمندی است که در این آستان نگهداری می شوند.

این مجموعه که به تفکیک موضوع در بخش های قرآن و دست خط های نفیس،

موزه تخصصی فرش، موزه تمبر و سلاح، موزه صدف، موزه مردم شناسی

و انواع گنجینه های ارزشمند اداره می شود همه روز پذیرای بازدیدکنندگان است.

کتابخانه

کتابخانه آستان قدس رضوی شاید کامل ترین مجموعه از موقوفات کتب و جزوات قرآنی در کشور باشد

که اکنون گنجینه ای ارزشمند از نسخ خطی و چاپی را در بر دارد. همه روزه به جز تعطیلات رسمی می توان از

فضای کتابخانه استفاده کرد. ۱۳ تالار مطالعاتی و ۱۱ کتابخانه تخصصی در این مجموعه فراهم است،

بخش امانت کتاب و واحد سمعی و بصری و تالار ویژه محققان نیز از دیگر

بخش های کتابخانه آستان قدس رضوی است.

مهمان سرا، دارالشفاء، پارکینگ ها و مراکر فرهنگی دیگر بخش های مجموعه حرم مطهر را تشکیل می دهند.

 

اراول: سفر، جاذبه، تجربه

برای رزرو بلیط هواپیما، تور و هتل با شماره ۳۸۰۹۲ – ۰۵۱ تماس بگیرید.

 


زهره خسروی | ۳۱ تیر ۹۷

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

0 دیدگاه