گفت‌وگو با استاد شمسی نژاد، معمار مشهدی و پیشکوست هنر مُقَرنَس امروز می خواهیم یکی… چهارشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۸

گفت‌وگو با استاد شمسی نژاد، معمار مشهدی و پیشکوست هنر مُقَرنَس

امروز می خواهیم یکی از مفاخر و یادگارهای شهر مشهد را خدمتتان معرفی کنیم که اگر پا به این شهر گذاشته باشید حتما آثارش را دیده اید. هر بار که به زیارت امام رضا(ع) بروید در هر یک از ورودی ها و رواق ها به احتمال زیاد هنرنمایی های استاد شمسی نژاد را که بر معماریِ آن آستان مبارکه نقش بسته خواهید دید.

شاید ندانید مقرنس چیست؟ رسمی بندی و یزدی بندی به چه معناست ولی باید بگوییم شاهکار معماری اسلامی همین طرح های حجمی است. هنر استاد تنها به معماری حرم مطهر محدود نمی شود؛

در بناهای شاخص استان خراسان، در اصفهان و حتی خارج از کشور هم می توان

مقرنس ها (Mogharnas) و کاربندی هایش را دید. استادِ ۸۸ ساله‌ی ما یکی است و همچون او دیگر نیست. با اراول همراه باشید تا با شمسی نژاد، پیشکوست مقرنس ایران، بیشتر آشنا شوید. داستان عشقش به این هنر و پیشرفتش شنیدنی است.

اگر شما هم جزو آن دسته افرادی هستید که نمی دانید مقرنس چیست بهتر است مقاله من درباره این هنر زیبا و سحرانگیز را بخوانید: پرواز خیال با مقرنس

استاد شمسی نژاد پیشکسوت مقرنس در ایران

سید جلال شمسی نژاد، پیشکسوت مقرنس و استاد مسلّمِ این نوع تزئین و همچنین قطاربندی، رسمی بندی و یزدی بندی است. متولد ۱۳۱۰ در دامغان بوده ولی از ۷ سالگی به مشهد آمده است.

از همان زمان در این شهر مشغول به کار می شود و معماری را آغاز می کند.

هنوز جوان است که پایش به ساخت و سازهای حرم امام رضا باز می شود و چیزی نمی گذرد که در تزئین بنا تخصص پیدا می کند.

انواع کاربندی سنتی را با استعداد تمام فرا می گیرد و استادان خود را شگفت زده می سازد. هنوز ازدواج نکرده و بیست و چند سال بیشتر نداشته که تزئین یکی از رواق های مهم حرم را به عهده می گیرد.

او عاشق این کار است. هر بار که از علاقه اش به مقرنس سخن می گوید چشمانش برق می زند و چون طفلی شاد و سرزنده می درخشد. عشق و علاقه اش به این طرح ها و نقش ها از نگاهش، از لبخندش و در شور و حالی که هنگام نشان دادن عکس ها و طرح هایش نشان می دهد به روشنی عیان است.

 

مُقَرنَس پیشانی بناهای فاخر اسلامی است. نوعی تزئین حجمی با تاقچه های کوچک گود و تو در تو. از استاد و پیشکسوت مقرنس در شهر مشهد در این خصوص پرسیدیم. اینکه طراحی مقرنس چگونه به وجود آمده است.

مقرنس در بناهای تاریخی و زیارتگاه ها کاربرد زیادی دارد. آغاز شکل گیری مقرنس به زمانی بر می گردد که هنرمندان با غارهایی برخورد کرده اند که آب هایی از سقفشان چِکّه می کرده و پایین می آمده است.

ناظران این آب ها را که به صورت قندیل در می آمده پسندیده اند و آن را اثری نمایشی دیده اند. به همین دلیل این طرح ها را روی کاغذ آورده اند و آن ها را برای تزئین بنا به کار بسته اند.

استاد شمسی نژاد پیشکسوت مقرنس در ایران

مقرنس چگونه طراحی می شود؟

مقرنس ها را از ابتدا با گچ می ساخته اند. هیچ مَتریال دیگری مثل گچ نمی تواند این طرح را سرپا نگه دارد.

طرح اولیه‌ی آن روی کاغذ می آید. این مرحله اهمیت زیادی دارد. طرح را مدام بالا و پایین می کنند تا بفهمند چه نوع کاری با آن بخش از بنا همخوانی دارد.

«ما اول طرح را روی کاغذ پوستی می اندازیم. بعد محلی را که می خواهیم طرح روی آن پیاده شود اندازه گیری و محاسبه می کنیم. مثلا تعداد تخته قطارهایی که در آنجا قرار می گیرد محاسبه می کنیم.

سپس ابعاد کار را روی زمین پیاده می کنیم و طرح را روی آن می اندازیم.

در این مرحله طرح را به صورت چند بعدی قالب ریزی می کنیم. روی این قالب ها را با گچ یا معرق می پوشانیم. بعد آن قالب ها را جدا می کنیم و دور می ریزیم ولی معرقی که روی آن نشسته و طرحی که پیاده شده در بنا به کار می رود».

«بخش اعظم این کار تجربه است. باید آنقدر در این کار تجربه داشته باشی که با دیدن یک بنا، در ذهنت، برایش طرح بکشی و بدانی چه طرحی به درد چه بنایی می خورد.

برای این کار باید هندسه، ریاضیات، طراحی و… بدانی ولی من بر اساس تجربه همه این ها را فرا گرفته ام و مهم تر از همه اینکه من عاشق این کار بوده ام ».

 

طرح مقرنس در کجا به کار می رود و چه ربطی با کاربندی دارد؟

مقرنس و کاربندی در زیر گنبد، زیر طاق، گلدسته، دیواره، کنج ها، ستون ها و… به کار می رود. انواع کاربندی ها مثل یزدی بندی و رسمی بندی با مقرنس ترکیب می شود.

(رسمی بندی چیزی شبیه به رسم های کتاب های درسی است؛

در آن با پرگار یک مرکز مشخص می شود و خطوطی رسم می گردد).

رسمی بندی عموما با مقرنس ترکیب می شود.

«بنده همه این نوع طرح ها را پیاده می کنم و تا مرحله قالب گیری و پیش از اینکه کار به دست کاشیکار سپرده شود آن را طراحی و اجرا می کنم».

«من همان طرح ها و فرم های سنتی را پیاده می کنم.

تمامی این اشکال قبلا به وجود آمده ولی شیوه قرار گرفتن آن ها در کنار هم در طرح های مختلف فرق می کند».

 

استاد شما پیشکسوت مقرنس هستید. لطفا کمی از زندگی شخصی تان بگویید. چه شد که با خانواده به مشهد آمدید؟

«مادرم را هیچ وقت ندیده ام.

کوچک و شیرخواره بودم که از دنیا رفت. در آن ایام با خواهرم زندگی می کردم و

او بعد از مدتی مرا که ۷ ساله بودم به مشهد فرستاد چون برادرم در این شهر زندگی می کرد.

برادرم که مجرد بود من را به یکی از همسایگانش سپرد که با او به بنّایی مشغول شوم».

«تازه نامزد کرده بودم که در حرم  مشغول به کار شدم. امام رضا هم لطف کرد

و مرا تا امروز آنجا نگه داشت. آستان قدس سه بار مرا بازنشست کرد ولی باز به آنجا برگشتم. این ها لطف امام رضا بود.

استاد شمسی نژاد پیشکسوت مقرنس در ایران

نخستین کارهایی که به صورت حرفه ای انجام دادید چه بود؟ چه شد که از یک معمار ساده به مقرنس کار و پیشکسوت مقرنس تبدیل شدید؟

«من به این کار علاقه داشتم. علاقه باعث شد پیشرفت کنم. بناها را نگاه می کردم و کم کم طرحش را یاد می گرفتم. آقایی به نام استاد خوش دست، معمار آستان قدس بود و من مدتی با او کار می کردم. پدر خانم او که عمویش هم بود آنجا گچکاری می کرد. مرا به عمویش سپرد و گفت این شاگرد را برایت آورده ام، نگهش دار؛ به کار علاقه دارد و زرنگ است».

«استاد حبیب الله ساخت رواق دارالسیاده را شروع کرده بود. به من گفت: تو نگاه کن ببین من چه کار می کنم. من یک هفته با او کار کردم. بعد از آن پرسید: کار را یاد گرفته ای؟ گفتم: بله.

بعد طرحی را شروع کرد و به من گفت همین طرح را در آن طرف دیوار اجرا کنم. من هم کاری بسیار خوب و تمیز تحویل او دادم. دو هفته بعد معمار آن بخش آمد و کار را دید. از او پرسید: شاگردت کارش چطور است؟ او هم در جوابش گفت: خدا او را برای همین کار آفریده است.

در نتیجه معمار به او گفت این رواق را به او بده تا اجرا کند و خودت برو یک کار دیگر را به دست بگیر. رواق دارالسیاده اولین کاری بود که انجام دادم. یعنی حدود سال ۱۳۳۶. در آن زمان نامزد داشتم ولی هنوز ازدواج نکرده بودم. بعد از آن در سن ۲۵ سالگی ازدواج کردم».

«اولین کار من در مرمت بنا هم مقرنس های مسجد شاه (هفتاد و دو تن) بود.

استاد خوش‌دست می گفت من ۶ پسر دارم که هیچ کدام راه من را ادامه نداده اند. ولی تو این کار را با علاقه دنبال کردی».

 

استاد شمسی نژاد خاطره جالبی هم برایمان تعریف کرد که نشان از ناشناسی ایشان دارد:

«یک بار جلوی سردرب رواق امام خمینی بودیم. این سردرب را من طرح زده ام

و گچبری هایش را خودم اجرا کرده ام. دو زائر جلوی من ایستاده بودند

و داشتند مقرنس گچکاری شده ایوان را نگاه می کردند.

یکی از آن ها به کناری اش گفت. چقدر این ها قشنگ کار شده،

خدا بیامرزد کسی که این کار را ساخته است.

«من که پشت سر آن ها ایستاده بودم لبخند رضایتی زدم و گفتم این خدا بیامرزی ها برای من می ماند».

به نظر شما به عنوان استاد و پیشکسوت مقرنس، جایگاه مشهد در این هنر نسبت به کل کشور کجاست؟

زمانی در شرکت کاشی سازی سنتی گوهرشاد مشغول به کار بودم.

در آنجا قالب های مقرنس می ساختم. استاد دانشگاه نجف آباد اصفهان

به آنجا آمد و از من دعوت کرد برای مسجد دانشگاه آزاد نجف آباد

اصفهان قالب بزنم. برای من بلیط هواپیما گرفتند.

قالب ها را برای آن ها زدم و کار انجام شد. قالب هایش را در مشهد ساختیم،

معرق زدیم و معرق ها را در اصفهان نصب کردیم. رئیس دانشگاه،

یک معمار اصفهانی را آورد که درباره این بنا نظر بدهد. او گفت

بیا ببین مشهدی ها چه کار کرده اند! معماران اصفهانی

جمع شده بودند و از این مقرنس بازدید می کردند.

یکی از معماران در آن جمع گفت:

مشهدی ها در مقرنس کاری از اصفهانی ها جلوتر هستند.

همه در آن جمع برای ما دست زدند و ما را تحسین کردند».

استاد شمسی نژاد پیشکسوت مقرنس در ایران

در حال حاضر استاد شمسی نژاد، پیشکسوت مقرنس، روزهای فرد در خانه ملک حضور دارند و معدود شاگردانشان خدمتشان می رسند و سوال هایشان را مطرح می کنند. استاد روزهای دیگر در آستان قدس هستند. در ادامه نظر مدیریت خانه ملک و یکی از شاگردانشان را درباره ایشان می خوانید.
خانم رئیسی از شاگردان استاد:

«توانایی استاد تنها در طراحی و اجرای مقرنس نیست.

ایشان در زمینه مرمت هم دکترای هنری کسب کرده اند

و در بیشتر کارگاه های مرمت بناهای تاریخی میراث فرهنگی حضور دارد.

در زمینه مقرنس هم به دکترای هنری نائل شده اند».

خانم تندکار:

«استاد شمسی نژاد، پیشکسوت مقرنس و جزو اساتیدی هستند که شاید

صدها نفر را تربیت کرده اند. با این حال ما هنوز منتظریم

تا یک نفر شبیه به خودشان بیرون بیاید ولی هنوز چنین اتفاقی نیفتاده است.

شاید ما الان مجری مقرنس داشته باشیم یعنی کسی که کارهای

تکراری قبلی را کپی و اجرا کند ولی طراح نداریم؛ کسی که خودش برای بنا طرح بدهد».

استاد شمسی نژاد پیشکسوت مقرنس در ایران

خلاصه ای از آثار استاد شمسی نژاد، پیشکوست مقرنس

  • طراحی و اجرای کاربندی (رسمی و قطار مقرنس و فیلپوش) در سردرب های سه گانه (شیرازی، طبرسی، نواب صفوی)
  • طراحی و ساخت قالب مقرنس ایوان کفشداری ۹
  • طراحی و ساخت قالب سردرب های شمالی و غربی صحن جمهوری از سمت بست شیخ طوسی و مقابل کتابخانه مرکزی
  • طراحی و ساخت کاربندی ورودی به موزه قرآن، ساخت قالب مقرنس سردرب نقارخانه از سمت صحن انقلاب
  • اجرای مقرنس سر درب ورودی به رواق امام از صحن جامع
  • طراحی و اجرای مقرنس سرستون های رواق امام، طراحی و ساخت یزدی بندی و قطار مقرنس دور ضریح مطهر سرداب
  • کاربندی های محراب رواق و شبستان دارالسعاده، داراشکر، دارالسلام، پای گلدسته بالاسر حضرت و…
  • تمام کاربندی ها و ستون ها و سقف رواق امام خمینی در حرم مطهر
  • بست شیرازی، صحن جامع رضوی، صحن قدس، کتابخانه مرکزی آستان قدس، رواق دارالحجه و…
  • مرمت گچ بری مدرسه غیاثیه خرگرد
  • مرمت کاخ خورشید در کلات نادر
  • مرمت بناهای مزار شیخ احمد جامی در تربت جام
  • قطار مقرنس مسجد کرمانی
  • قطار مقرنس گنبد سفید و سرستون های مسجد عتیق
  • مدرسه میرزا جعفر
  • نوسازی مدرسه سبزواری،مرمت یزدی بندی مقبره حاج ملاهادی سبزواری در سبزوار
  • مقرنس شاه چراغ شیراز
  • مسجد جامع گناباد
  • آرامگاه قطب الدین حیدر در تربت حیدریه
  • رباط شرف در مسیر جاده سرخس، مسجد فردوس و…
  • مقرنس محراب مسجد امام علی در آلمان، عشق آباد و…

 


عفیفه خدنگی | اراول

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

1 دیدگاه

  1. سلام و سپاس
    این مقاله عالی بود چون هم هنر ارزشمندی در آن معرفی شد و هم هنرمندِ بی نظیری چون استاد شمسی نژاد. برای ایشان آرزوی سلامتی دارم و امیدوارم بعد از این قدر داشته هامونو بیشتر بدونیم.

    • موبایل: ۰۹۰۳۱۳۱۳۲۰۳